Riken Yamamoto (sinh năm 1945) là một kiến trúc sư người Nhật Bản, được biết đến rộng rãi với triết lý kiến trúc xoay quanh mối quan hệ giữa không gian công cộng và không gian riêng tư, vai trò của cộng đồng trong đời sống đô thị, cũng như việc sử dụng tính minh bạch (transparency) như một công cụ xã hội. Năm 2024, ông được trao Giải thưởng Pritzker, giải thưởng danh giá nhất trong lĩnh vực kiến trúc.
Tiểu sử
Riken Yamamoto sinh năm 1945 tại Bắc Kinh, Trung Quốc, trong bối cảnh lịch sử hậu Thế chiến II. Sau chiến tranh, gia đình ông chuyển về Yokohama, Nhật Bản, nơi ông lớn lên và sinh sống cho đến nay.
Tuổi thơ của Yamamoto gắn liền với một ngôi nhà kiểu machiya truyền thống: phía trước là hiệu thuốc của mẹ, phía sau là không gian sinh hoạt gia đình. Cấu trúc này tạo nên một ranh giới mờ giữa đời sống cá nhân và cộng đồng – trải nghiệm sớm hình thành tư duy kiến trúc cốt lõi của ông. Chính Yamamoto từng mô tả bản thân như “ngồi ở giữa ngưỡng cửa” – nơi giao thoa giữa riêng tư và xã hội.
Cha ông mất khi Yamamoto mới năm tuổi. Dù từng có ý định theo con đường kỹ sư của cha, ông dần tìm thấy tiếng gọi của kiến trúc. Một ký ức có tính bước ngoặt xảy ra năm 17 tuổi, khi ông đến thăm chùa Kōfuku-ji tại Nara và bị cuốn hút bởi tháp Ngũ Tầng – biểu tượng của năm yếu tố Phật giáo: đất, nước, lửa, gió và không gian. Trải nghiệm này được ông xem là lần đầu tiên “nhận thức kiến trúc” một cách sâu sắc.
Học vấn và sự nghiệp ban đầu
-
1968: Tốt nghiệp Khoa Kiến trúc, Đại học Nihon
-
1971: Thạc sĩ Kiến trúc, Đại học Nghệ thuật Tokyo
-
1973: Thành lập văn phòng Riken Yamamoto & Field Shop
Trong những năm đầu hành nghề, Yamamoto cùng người thầy hướng dẫn Hiroshi Hara thực hiện nhiều chuyến du hành dài ngày bằng ô tô qua châu Âu, Địa Trung Hải, Trung Đông, châu Mỹ và Nam Á. Những chuyến đi này không nhằm tìm kiếm các công trình biểu tượng, mà để quan sát đời sống cộng đồng thường nhật. Từ đó, ông đi đến nhận định rằng: ranh giới giữa công cộng và riêng tư là một hiện tượng mang tính phổ quát, vượt qua khác biệt văn hóa và địa lý.
Quan điểm và triết lý kiến trúc
Công cộng – riêng tư như một phổ liên tục
Riken Yamamoto không xem công cộng và riêng tư là hai thái cực đối lập, mà là một chuỗi không gian chuyển tiếp. Theo ông, ngay cả những công trình mang tính riêng tư cũng luôn có một vai trò xã hội.
Cộng đồng như nền tảng của kiến trúc
Yamamoto phản biện xu hướng đề cao quyền riêng tư tuyệt đối trong đô thị hiện đại. Ông cho rằng kiến trúc cần tạo điều kiện để con người gặp gỡ, quan sát, và cùng tồn tại, từ đó tái thiết ý niệm cộng đồng trong đời sống đô thị.
Minh bạch (Transparency)
Minh bạch không chỉ là giải pháp hình thức hay vật liệu, mà là một lập trường xã hội. Các công trình của ông thường cho phép người bên ngoài nhìn thấy hoạt động bên trong, và ngược lại, tạo nên cảm giác thuộc về và tin cậy.
Các giai đoạn và công trình tiêu biểu
Nhà ở và nhà ở xã hội
-
Yamakawa Villa (1977): ngôi nhà mở hoàn toàn với thiên nhiên, như một sân hiên ngoài trời
-
Hotakubo Housing (1991): dự án nhà ở xã hội đề cao đời sống cộng đồng và liên thế hệ
-
Pangyo Housing (2010, Hàn Quốc): tổ hợp nhà ở thấp tầng với không gian chung mở, khuyến khích tương tác xã hội
Công trình giáo dục
-
Saitama Prefectural University (1999): toàn bộ khuôn viên được tổ chức như một cộng đồng học tập
-
Future University Hakodate (2000): thúc đẩy giao thoa liên ngành thông qua không gian mở
-
Koyasu Elementary School (2018): trường tiểu học với các hiên và sân chung liên thông
Công trình công cộng – văn hóa
-
Hiroshima Nishi Fire Station (2000): trụ sở cứu hỏa với mặt đứng kính hoàn toàn
-
Fussa City Hall (2008): tòa thị chính quy mô vừa, gắn kết với khu dân cư xung quanh
-
Yokosuka Museum of Art (2006): bảo tàng ngầm trong địa hình, ưu tiên trải nghiệm cảnh quan
-
Tianjin Library (2012): thư viện quy mô lớn, thể hiện khả năng làm chủ không gian công cộng
Hoạt động học thuật và xã hội
Yamamoto từng giảng dạy và giữ các vị trí học thuật tại nhiều trường đại học, bao gồm:
-
Đại học Nihon
-
Đại học Quốc gia Yokohama
-
Đại học Kogakuin
-
Đại học Nghệ thuật Tokyo (giáo sư thỉnh giảng)
Giai đoạn 2018–2022, ông giữ chức Hiệu trưởng Đại học Nghệ thuật & Thiết kế Nagoya Zokei.
Sau thảm họa động đất – sóng thần Tōhoku năm 2011, ông thành lập:
-
Local Area Republic Labo: nghiên cứu kiến trúc gắn với phục hồi cộng đồng
-
Local Republic Award (2018): giải thưởng dành cho kiến trúc sư trẻ có lý tưởng xã hội
Ông cũng tham gia sáng lập tổ chức HOME-FOR-ALL, xây dựng không gian sinh hoạt cộng đồng cho các khu vực bị thiên tai.
Giải thưởng và ghi nhận
-
Giải thưởng Viện Kiến trúc sư Nhật Bản
-
Giải thưởng Viện Kiến trúc Nhật Bản
-
Japan Arts Academy Award
-
Mainichi Art Award
-
Good Design Gold Award
-
Giải thưởng Pritzker 2024 – Kiến trúc sư thứ 9 của Nhật Bản nhận giải
Ban giám khảo Pritzker đánh giá ông là người đã nhắc nhở rằng: “kiến trúc, cũng như dân chủ, phải được hình thành từ ý chí của con người.”
Đánh giá và di sản
Trong hơn năm thập kỷ hành nghề, Riken Yamamoto đã xây dựng một hệ tư tưởng kiến trúc nhất quán, khiêm tốn nhưng sâu sắc. Công trình của ông không áp đặt hành vi, mà mở ra khả năng sống chung, nơi đời sống thường nhật được nâng lên thành giá trị văn hóa.
Ông hiện sống và làm việc tại Yokohama, tiếp tục hành nghề trong mối quan hệ gần gũi với cộng đồng xung quanh – đúng như triết lý mà ông theo đuổi suốt sự nghiệp.